دو نوع فکر منفی وجود دارد: 1)افکار منفی اختیاریِ همراه لذّت 2)افکار منفی غیراختیاریِ همراه رنج.
توجّه کنید که واژه وسواس در آموزههای اسلامی و روانشناسی، مشترک لفظی است. وسوسه در اصطلاح آموزههای اسلامی فکر اختیاری و همراه لذّت است، خود این فکر گناه نیست، اما رذیله اخلاقی است؛ چون زمینه انحراف را ایجاد میکند[1]، اما وسواس در اصطلاح روانشناسی، فکری غیراختیاری و همراه رنج است؛ بهعنوان مثال فرض کنید، فکر سرقت گوشی شما به ذهنم میآید. این فکر دو حالت دارد:
1) فکر اختیاری همراه لذت باشد، یعنی با خود بگویم «این گوشی خوبی است، قابلیّتهای خوبی دارد، الان آن را سرقت کنم و بفروشم، پنج میلیون تومان بهدست میآورم». در اینصورت این فکر، وسوسه در اصطلاح متون دینی است، گناه نیست، اما زمینه گناه را فراهم میکند و رذیله اخلاقی است.
2) فکر غیراختیاری همراه رنج باشد، یعنی هنگامی که فکر سرقت موبایل بهذهنم میآید، با خود بگویم «من مشاورم، دوستم به من اعتماد کرده است، من هیچگاه این کار را انجام نمیدهم و از این فکر به خدا پناه میبرم». در اینصورت این فکر، وسواس فکری در اصطلاح متون روانشناسی است، گناه نیست و رذیله اخلاقی نیز نیست.
انجام گناه چهار مرحله دارد: 1) تصور اختیاری آن رفتار؛ 2) شوق و رغبت به انجام آن رفتار؛ 3) اراده و تصمیم بر انجام آن رفتار و 4) انجام رفتار. فکر مزاحم و وسواس فکری، هیچکدام از این مراحل 5گانه را ندارد.
بین فکر اختیاری همراه لذّت با فکر غیراختیاری همراه رنج تفکیک کنید. فکر غیراختیاری همراه رنج، وسواس فکری و یک آسیب روانشناختی است و به میزانی که بر آن صبر کنید موجب رشد معنوی و تقرب به خدا میشود؛ زیرا همانطور که در آسیب جسمی، مانند پوکی استخوان، صبر و تلاش برای درمان ثواب دارد. در آسیب روانشناختی، مانند وسواس، صبر و تلاش برای درمان ثواب دارد و موجب رشد معنوی میشود.
فکر منفی اختیاری همراه لذّت، نوعی رذیله اخلاقی است که گناه نیست، اما مانع تقرب به خدا میشود. اما فکر منفی غیراختیاری همراه رنج، نوعی وسواس فکری است که گناه یا رذیله اخلاقی نیست، بلکه فرصتی برای تقرّب به خداست و صبر بر آن موجب تقرب به خدا میشود.
افکار مزاحم گناه نیستند، زیرا افکار مزاحم، غیراختیاری هستند. براساس آموزههای اسلامی، تکلیف و مسئولیت زمانی است که فرد اختیار دارد، بنابراین افکار مزاحم که غیراختیاری هستند، گناه نیستند. ادله نقلی و عقلی بسیاری وجود دارد که امور غیر اختیاری، گناه نیست.
براساس آموزههای اسلامی، افکار مزاحم گناه نیستند.
[1]. مجلسی، محمدباقر (1404)، بحارالانوار، ج 14، ص 331.