فراتحلیلهایی نشاندادهاند که شکوتردید هسته اصلی وسواس است. در وسواس شکوتردید سه نوع است: شکوتردید در امور وجودی، مقدسات و کارهای روزمره. در ادامه هرکدام از این موارد تبیین میشود:
1.شکوتردید در امور وجودی
گاهی فرد درباره وجود خودش یا وجود دنیا شکوتردید دارد. نگران است که شاید همه انسانها در خواب هستند و خیال میکنند که زندگی میکنند.
۲. شکوتردید در مقدسات
فرد درباره مقدسات از جمله خدا، پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت علیهم االسلام دچار شکوتردید است. بهعنوان مثال فردی که اهل نماز و روزه است، اهل انجام واجبات و ترک محرمات است با این وجود، بیست سال در حال تحقیق است که «آیا خدا وجود دارد؟». بهشدت شکوتردید دارد که ممکن است خدا وجود نداشته باشد. کتابهای زیادی در این زمینه مطالعه کرده است، اما هنوز دچار شکوتردید است و بهخاطر این شکوتردیدها خودش را سرزنش میکند و احساس گناه دارد، حتی نگران است که کافر شود. درمجموع، شکوتردیدها موجب رنج و ناراحتی شدیدی در او میشوند.
۳. شکوتردید در کارهای روزمره
فرد در امور روزمره مانند بستن درب اتومبیل، خاموش کردن اتو و … دچار شک میشود و بارها چک میکند تا مطمئن شود که آن را بهدرستی انجام داده است. معمولاً فرد برای رهایی از این وسواسها و کاهش نگرانی و دغدغهاش، رفتارهای اجباری خاصی را انجام میدهد، بنابراین این نوع شکوتردیدها معمولاً به اجبارهای عملی منجر میشوند. این شکوتردیدها شامل وسواس آلودگی، تقارن و دقت، کامل و صحیح بودن، خجالت، آسیب و خطر، فردی، نجاست و پاکی، مناسک عبادی میشوند. در ادامه، ویژگیهای هرکدام از این موارد تبیین میشوند.
1. وسواس آلودگی
رایجترین و معروفترین نوع وسواس، وسواس آلودگی است. وسواس آلودگی دو نوع واقعی و ذهنی است. این افراد معتقدند که آلودگی با یک تماس جزئی به آنها منتقل میشود و او را آلوده میکند.
أ. آلودگی واقعی: فرد در مواجهه با یک آلودگی مانند گرد و غبار، بهشدت نگران کثیف شدن است. آن آلودگی واقعی است، اما نگرانی او بسیار شدید است و اگر دستش با آلودگی برخورد داشته باشد، بهصورت افراطی دستهایش را چندین مرتبه میشوید.
ب. آلودگی ذهنی: فرد به آلودگی تماس نداشته است، اما احساس میکند که آلوده و کثیف شده است و اقدام به شستوشو میکند. گاهی نیز فرد بهخاطر کار اشتباهی که انجام داده است، احساس آلودگی میکند و دائم در حال شستوشو است.
2. وسواس تقارن و دقت
فرد نگرانیهایی درباره انجام امور بهصورت متقارن و دقیق دارد، نظم و ترتیب کارها برایش خیلی مهم است و در انجام کارها درباره نظم و جزئیات، دقت افراطی دارد. رفتارهای اجباری معمولاً اعمال تکراری و مرتب کردن و شمردن است.
3. وسواس کامل و صحیح بودن
فرد نگرانیهای مکرر درباره درستی و کامل بودن کارها دارد. فرد توجّه افراطی به جزئیات دارد و دائماً کارها را چک میکند و کارها را با تشریفات و آیین خاص انجام میدهد. در ارزیابی عملکردش، بر اشتباهات و نقصهایش تمرکز میکند و احساس شکست میکند و خودسرزنشگری دارد. در ارتباط با دیگران نیز مدام انتقاد میکند و سازگاری و انعطافپذیری پایینی دارد. تفکر همه یا هیچ در ایشان رایج است و اگر کاری صد نباشد، صفر است.
4. وسواس خجالت
در این نوع وسواس، نگرانیها درباره سرزنش دیگران است. فرد احساس میکند دیگران تناسب اندام، لباس، نوع راه رفتن، صحبت کردن و غذا خوردن او را در نظر دارند و او را سرزنش میکنند او دائماً درباره عملکرد خودش نگران است و به ارزیابی دیگران حسّاس است؛ ازاینرو به اطمینانجویی از نزدیکان اقدام میکند و مدام درباره آراسته بودن لباسش، نحوه صحبت کردن و راه رفتن و … از دیگران سؤال میکند و بهدنبال جلب تأیید آنان است تا آرام شود و نگرانیها را سرکوب کند.
5. وسواس آسیب و خطر
در این نوع وسواس، نگرانیها درباره احتمال وقوع حوادث منفی برای خود، نزدیکان و دیگران است که به دو صورتِ ترس منطقی افراطی و ترس غیرمنطقیِ جادویی است. در ترس منطقی افراطی، فرد بسیاری از اتفاقات و مسائل منفی روزمره را فاجعهسازی میکند و آنها را نشانه آسیب قریبالوقوع میداند.
در ترس غیر منطقی و جادویی فرد بسیاری از وقایع عادی روزمره را منفی ارزیابی میکند. در ترس جادویی بین شواهد و آسیب احتمالی، ارتباط منطقی نیست و نوعی تفکر جادویی در فرد جریان دارد. فرد در برخی موارد ترس و نگرانی شدیدی درباره اعداد یا رنگهای خاص دارد. بهعنوان مثال فرد معتقد است که چون اوّلین پلاک اتومبیلی که امروز مشاهده کرده است، عدد فرد بوده است، یکی از نزدیکانش آسیب میبیند. گاهی نیز فرد معتقد است فکرهایش بر رویدادهای بیرونی تأثیر میگذارد و معتقد است با فکرش موجب اتفاقات ناگوار برای اطرافیان میشود. فردی میگفت: «چون یکی از دوستانم را دیدم که پایش شکسته است و این به ذهنم آمد، پایم چند روز بعد شکست». فرد دیگری میگفت: «چون به احتمال ورشکستگی پدرم فکر کردم، پدرم ورشکست شد». بهطور کلی فرد احساس مسئولیت افراطی درباره افکارش دارد و احساس میکند اگر آنها را کنترل نکند و اقدامات لازم را انجام ندهد، به خود و نزدیکانش آسیب میزند. فرد مبتلا بسیاری اوقات بهخاطر مشکلاتی که برای اطرافیان ایجاد شده است، مدام افکارش را وارسی میکند و خودش را مسئول میداند و احساس گناه میکند و خودسرزنشگری دارد. بسیاری اوقات برای کاهش نگرانیاش، رفتارهای غیرمنطقی و جادویی انجام میدهد.
6. وسواس بیماری
نگرانی افراطی درباره جسم است و شامل نگرانی درباره بیماری صعبالعلاج، بیماری واگیردار و بدشکلی و عدم تناسب اندام است.
أ. بیماری صعبالعلاج: فرد نگران است که مبادا دچار بیماریهایی همچون ایدز، سرطان، هپاتیت شود. ازاینرو به اقدامات پیشگیرانه اقدام میکند. فرد نسبت به کوچکترین علایم بیماری در بدنش حساس است و آن را فاجعهسازی میکند بهعنوان مثال اگر دچار بیحالی شود، آن را نشانه یک بیماری صعبالعلاج و مهلک میداند و به پزشک مراجعه میکند. معمولاً فرد نگرانی زیادی درباره عملکرد جسمش همچون ضربان قلب، فشار خون دارد. بهطور مرتب به پزشک مراجعه میکند و چکاپ انجام میدهد که مبادا دچار مشکل شود. اگر فردی از اطرافیان دچار مشکل جسمی مانند زخم معده شود، به پزشک مراجعه میکند تا از آن مشکل پیشگیری کند.
ب. بیماری واگیردار: فرد بهشدت نگران بیمار شدن است، درباره انتقال باکتری و ویروس، دغدغه دارد؛ ازاینرو بهطور افراطی اقدامات بهداشتی انجام میدهد. بیماری کرونا، این نوع وسواس را در افراد آسیبپذیر تشدید کرد؛ بهطور مثال فرد مبتلا، وسایلی که تازه خریداری شده است را بهدقت چندین بار میشوید و بعد در خانه قرار میدهد، حتی نان را میشوید و بعد خشک میکند. فرد اعضای خانواده را مجبور میکند هنگامی که میخواهند به خانه وارد شوند، ابتدا تشریفات خاصی را انجام دهند.
ج. بدشکلی و عدم تناسب اندام: فرد نگرانی زیادی درباره ظاهر خود دارد، مدام خودش را در آینه وارسی میکند. ممکن است به عملهای متعدد زیبایی اقدام کند. گاهی مشکلاتی در جسم فرد وجود دارد، اما نگرانی او افراطی است؛ بهعنوان مثال درباره جوشهای صورت دغدغه دارد. دغدغه او احتمال نجاست نیست، بلکه تأثیر جوشها بر زیبایی صورتش است و اینکه جای جوشها ممکن است چالههایی را در صورتش ایجاد کند. فرد ممکن است درباره چاقی و اضافه وزن دغدغه داشته باشد و مدام بهدنبال رژیم و کاهش وزن باشد.
7. وسواس نجاست و پاکی
وسواس آلودگی در میان افراد متدیّن بهصورت وسواس نجاست بروز میکند؛ یعنی فرد بهشدت درباره نجس شدن وسایل دغدغه دارد. این دغدغه افراطی و آزاردهنده است؛ بهعنوان نمونه هنگامی که دستش خراشیده میشود، چندین مرتبه آن را میشوید و درباره از نجس بودن آن نگران است. افراد متدیّن درباره نجس شدن وسایلشان مراقبت میکنند، اما دغدغه افراد وسواسی، افراطی و آزاردهنده است و بهمرور خشم درونی نسبت به مسائل دینی در ایشان ایجاد میکند. برخی از کارشناسان معتقدند که وسواس نجاست درواقع گونهای از وسواس آلودگی است، اما شواهدی وجود دارد که وسواس نجاست، ابعاد مذهبی دارد و درمان آن نسبت به وسواس آلودگی سختتر است. همچنین بینش فرد نسبت به وسواس نجاست پایینتر از وسواس آلودگی است. همچنین شواهدی وجود دارد که آموزش احکام شرعی و برخی قواعد مذهبی، مانند: اصالة الطهاره، اصالة الحل در کاهش آن موثّر است. بنابراین به نظر میرسد وسواس نجاست از وسواس آلودگی متمایز است.
8. وسواس مناسک عبادی
فرد نگرانی افراطی درباره صحیح بودن عبادتش دارد و مدام در صحت اجزای وضو، غسل و یا نمازش شک میکند و تردیدهای افراطی و مکرر دارد؛ ازاینرو مدام رفتارهای عبادی را تکرار میکند تا از درستی انجام آنها، اطمینان کسب کند. نگرانیهای هر فرد در برخی مناسک و اجزای آن است و نگرانی او متناسب با تأکیدات آموزههای دینی نیست؛ بهعنوان مثال فردی در تلفظ «اللهُ اکبر» مشکل دارد و فرد دیگری در نیّت نماز مشکل دارد.