انواع افکار منفی عبارتند از:
انواع افکار منفی
افکار منفی، افکار مزاحم و ناخواستهای هستند که موجب ناراحتی فرد میشوند، فرد بارها تلاش کرده است که این افکار را سرکوب کند، اما این افکار سمج هستند و فرد نمیتواند بهآسانی از آنها فاصله بگیرد. بسیاری از اوقات فرد بهواسطۀ این افکار احساس گناه و خودسرزنشگری دارد. این افکار عبارتاند از: جنسی، پرخاشگرانه و توهین به مقدسات، کنترل تکانه و چندش که در ادامه هرکدام از این موارد تبیین میشود.
۱- افکار جنسی
افکار جنسی پنج دسته هستند: در ارتباط با همجنس، غیرهمجنس، محارم و نزدیکان، مقدسات، اشیا و حیوانات. بهطور کلی افکار جنسی که با نظام ارزشی فرد در تناقض است در فرد نگرانی شدیدی ایجاد میکند و تبدیل به وسواس فکری میشود ؛ بهعنوان نمونه فردی که از یکسو به وسواس آسیبپذیر است و از سوی دیگر، ارتباط جنسی با همجنس را بد میداند، درباره ارتباط جنسی با همجنس دچار وسواس فکری میشود. فراتحلیلهایی نشان دادهاند وسواس جنسی در میان فرهنگهای مختلف، متفاوت است و در میان مردان، بیش از زنان است. مطالعات درباره افکار جنسی و وسواسی رو به گسترش است و مقیاسهایی درباره سنجش آن، طراحی شده است.
أ. افکار جنسی در ارتباط با همجنس: فرد درباره ارتباط جنسی با افراد همجنسش نگران است؛ بهعنوان نمونه پسر نوجوانی که از افکار جنسی درباره همکلاسیهایش رنج میبرد و نگران است که دچار همجنسگرایی شود. چنین فردی چون نمیتواند افکار وسواسی خودشان را کنترل کند، نگران است که مانند افکار، کنترل روی رفتارش را نیز از دست بدهد. برخی نیز نگرانند که این افکار، نشانه تمایلات حقیقی در درونشان باشد و بهمرور این تمایلات قویتر شوند و در رفتار ایشان آشکار شود.
ب. افکار جنسی در ارتباط با غیرهمجنس: فرد درباره ارتباط جنسی با افراد غیرهمجنس نگران است؛ بهعنوان نمونه خانمی که افکار جنسی درباره مرد همسایه دارد و این افکار را نوعی خیانت به همسرش محسوب میکند. مدام در تلاش است که این افکار را سرکوب کند و نگران است نشانه علاقه واقعی او به مرد همسایه باشد و نگران است همسرش و دیگران متوجه این تمایلات درونی او شوند.
ج. افکار جنسی در ارتباط با محارم و نزدیکان: فرد درباره اعضای خانواده و نزدیکانش مانند والدین، برادر، خواهر و فرزندان افکار جنسی دارد؛ بهعنوان نمونه پسر نوجوانی که از افکار جنسی درباره خواهرش رنج میبرد، احساس میکند نسبت به خواهرش تمایل جنسی و افکار جنسی دارد؛ ازاینرو از دیدار او اجتناب میکند. بهمرور حتی درباره لباسها و اشیای متعلق به او حساس میشود و از آنها نیز اجتناب میکند.
افکار جنسی در ارتباط با مقدسات: گاهی افکار جنسی در ارتباط با مقدسات، چهرههای مذهبی و یا افراد مقدس مانند مریم مقدس است. این افراد نگراناند که مبادا این افکار نشانه تمایلات و آرزوهای درونی آنان باشد؛ از اینرو احساس پلیدی و احساس گناه میکنند و بهشدت بهدنبال سرکوب این افکار هستند.
د. افکار جنسی در ارتباط با اشیا و حیوانات: فرد تمایل شدیدی نسبت به اعمال جنسی با اشیا یا حیوانات دارد. برخی اوقات نیز افکاری درباره خودارضایی ـکه منجر به اقدام عملی نیز میشودـ دارد. در برخی موارد، مشاهده شده است که فرد در یک شبانهروز، هفت مرتبه اقدام به خودارضایی کرده است.
۲. افکار پرخاشگرانه
افکار پرخاشگرانه شامل تصاویر و افکاری درباره آسیبرساندن است. چهار نوع افکار پرخاشگرانه شایع است که عبارتاند از آسیب رساندن به نزدیکان، دیگران و خود، همچنین تصاویر و تکانههای پرخاشگرانه تکراری.
أ. آسیبرساندن به نزدیکان: فرد نگران است که مبادا به کسانی که دوستشان دارد؛ مانند خانمی که میترسد فرزند شش ماههاش، آسیب بزند؛ بهعنوان نمونه میترسد که فرزندش را از پنجره به بیرون پرتاب کند؛ ازاینرو از در آغوش گرفتن فرزندش اجتناب میکند. همچنین این خانم میترسد که فرزندش را در حمام در زیر شیر آب بگیرد و خفه کند؛ ازاینرو از بردن فرزندش به حمام اجتناب میکند. این خانم هنگامی که فرزندش در فاصله دو متری است، از دست زدن به چاقو برای انجام کارهای آشپزخانه، اجتناب میکند؛ چون میترسد مبادا فرزندش را با چاقو بزند. گاهی برخی تصاویر آزاردهنده در ذهن فرد تکرار میشوند؛ مانند تصاویر مثله شدن عزیزان یا تصور مرگ نزدیکان.
ب. آسیبرساندن به دیگران: فرد نگران است که مبادا به دیگران آسیب بزند؛ بهعنوان نمونه فرد، نگران است که مبادا با لگد به شکم خانم حامله بزند. فرد نگران است که مبادا در کلاس و در هنگام تدریس استادش، مشت بهصورت او بزند. برخی موارد رایج دیگر عبارتاند از: ترس از هل دادن دیگران به زیر ماشین یا از بالای پشتبام و ترس از زیرگرفتن کسی با ماشین. فرد در این موارد علاقه و محبت خاصی به قربانی ندارد، اما آسیبرساندن در مکان عمومی است و درباره ارزیابی دیگران و آبرویش در نزد آنان نگران است. گاهی نیز از آسیب زدن به دیگران بهخاطر پیامدهای معنوی و اخرویاش نگران است.
ج. آسیبرساندن به خود: فرد نگران است که به خودش آسیب بزند؛ بهعنوان نمونه از دست زدن به چاقو اجتناب میکند؛ زیرا نگران است که خودش را مجروح کند. از رفتن به مکانهای بلند اجتناب میکند؛ زیرا نگران است که از آنجا خودش را به پایین پرتاب کند و سقوط کند.
د. تصاویر و تکانههای پرخاشگرانه تکراری در ذهن، مانند تصاویر مُثله شده مردگان، تصوّر مرگ عزیزان.
۳. افکار توهین به مقدسات
فرد افکار منفی درباره خدا، افکار منفی درباره اهلبیت دارد. بهخاطر این افکار بهشدت احساس گناه میکند و خودسرزنشگری دارد. درواقع فرد از یکسو آسیبپذیری به وسواس دارد و از سوی دیگر ارزشها و باورهای مذهبی مهمی دارد؛ ازاینرو افکاری که نوعی توهین به ارزشها و باورهای مذهبی هستند، او را دچار اضطراب و ناراحتی میکنند ، بهعنوان نمونه فردی که در جلسات روضه امام حسین(ع) شرکت میکند، اما از افکار منفی درباره امام حسین(ع) بهشدت رنج میبرد و برای درمان مراجعه کرده است.
۴. افکار کنترل تکانه
فرد نگرانی شدید درباره کنترل امیال و رفتارهایش دارد. فرد میترسد که حرف نامناسب و زشتی بزند یا رفتار نامناسبی انجام دهد. ازاینرو از حضور در جمع و ارتباط با دیگران اجتناب میکند؛ بهعنوان نمونه فرد نگران است مبادا در اماکن عمومی مانند اتوبوس، حرف نامناسب و مستهجن بگوید. فرد دیگری از انجام دادن کار زشت در جمع یا در کلاس میترسد. نگرانیهای شایع دیگر عبارتاند از: نگرانی درباره کفرگویی، نگرانی درباره از دست دادن اراده، نگرانی از اقدام به سرقت کردن، ترس از رفتار غیرقابل پذیرش از لحاظ اجتماعى مثل داد زدن، ناسزا گفتن و به زبان آوردن الفاظ رکیک. فرد برای کاهش نگرانیاش، سعی میکند از جمع فاصله بگیرد و اجتناب کند. سعی میکند رفتارهایش را کنترل کند. از موقعیتهای اجتماعی اجتناب میکند و از دیگران درباره مناسب بودن رفتار خود نظرخواهی میکند.
۵. افکار چندش
فرد در مواجهه با اشیای زشت یا آلوده، احساس چندش و ناراحتی شدیدی را تجربه میکند؛ مانند مواجهه با موی مجعد، مواجهه با برخی حشرات و حیوانات مانند: سوسک، عنکبوت و مار. گاهی اوقات نیز احساس چندش بدون مواجهه واقعی و بهخاطر تصویری است که در ذهن فرد یادآوری میشود.